Του Πολύδωρου Παπαδόπουλου
Στο Βελιγράδι το ποδόσφαιρο δεν είναι απλώς άθλημα, είναι ταυτότητα, μνήμη και καθημερινή στάση ζωής. Εκεί όπου οι προσόψεις των κτιρίων φέρουν ακόμη τα σημάδια μιας ταραγμένης ιστορίας, τα γκράφιτι δεν αποτελούν απλώς αστικό στολίδι αλλά δηλώσεις πίστης. Κόκκινο ή ασπρόμαυρο. Αστέρι ή παρτιζάνικο έμβλημα. Σε αυτή την πόλη, το Večiti derbi – το «αιώνιο ντέρμπι» – δεν περιορίζεται στα ενενήντα λεπτά ενός αγώνα. Διαπερνά γενιές, οικογένειες, παρέες. Είναι μια άτυπη κληρονομιά που μεταβιβάζεται σχεδόν τελετουργικά.
Η απόσταση ανάμεσα στον Ερυθρό Αστέρα και την Παρτιζάν μετριέται σε λίγα μόλις λεπτά διαδρομής. Όμως το χάσμα που τις χωρίζει είναι ιστορικό, πολιτικό, κοινωνικό. Τα γήπεδα μοιάζουν με αντικριστές σκηνές ενός θεάτρου όπου παίζεται το ίδιο έργο εδώ και δεκαετίες: πάθος, υπερηφάνεια, πρόκληση, λύτρωση.
Το Derby Stories επιχειρεί να αφηγηθεί αυτή τη διαρκή σύγκρουση πέρα από το σκορ. Να φωτίσει τις ρίζες, τα σύμβολα και τις σκιές της. Γιατί στο Βελιγράδι, κάθε ντέρμπι δεν είναι απλώς μια αναμέτρηση είναι μια υπενθύμιση ότι το ποδόσφαιρο μπορεί να γίνει καθρέφτης μιας ολόκληρης κοινωνίας. Και όταν πλησιάζει η ημέρα του αγώνα, η πόλη μοιάζει να κρατά την ανάσα της, περιμένοντας την επόμενη πράξη ενός δράματος που δεν τελειώνει ποτέ…
Οι διαφορές που έφεραν το μίσος
Η αντιπαλότητα των δύο συλλόγων γεννήθηκε μέσα από τα ερείπια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το 1945, σε μια νέα σοσιαλιστική Γιουγκοσλαβία που επιχειρούσε να ανασυγκροτηθεί, ο αθλητισμός μετατράπηκε σε προέκταση της πολιτικής ταυτότητας. Η Παρτίζαν συνδέθηκε με τον στρατό, ενώ ο Ερυθρός Αστέρας αναδύθηκε από τους κόλπους της κομμουνιστικής νεολαίας. Δεν ήταν απλώς δύο ομάδες, ήταν δύο διαφορετικές εκφράσεις του ίδιου καθεστώτος, δύο σύμβολα δύναμης σε μια χώρα που αναζητούσε ενότητα.
Μαζί με την Ντιναμό και τη Χάιντουκ αποτέλεσαν το ισχυρό «καρέ» του γιουγκοσλαβικού ποδοσφαίρου. Ωστόσο, το Βελιγράδι είχε τη δική του εσωτερική μάχη. Κάθε τίτλος, κάθε μεταγραφή, κάθε διαιτητική απόφαση αποκτούσε πολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις.
Το 1991, λίγο πριν η Γιουγκοσλαβία διαλυθεί οριστικά, ο Ερυθρός Αστέρας κατέκτησε την κορυφή της Ευρώπης, νικώντας την Μαρσέιγ στο Μπάρι. Η ομάδα του Πέτροβιτς, χάρισε στη Σερβία μια στιγμή συλλογικής υπερηφάνειας. Το τρόπαιο αυτό δεν έγινε απλώς αθλητικό επίτευγμα, μετατράπηκε σε σημείο αναφοράς, σε σύμβολο ανωτερότητας απέναντι στον «αιώνιο» αντίπαλο.
Ακόμη και οι βομβαρδισμοί του 1999 από το NATO, που στιγμάτισαν την πόλη, δεν κατάφεραν να σβήσουν τη μεταξύ τους αντιπαλότητα. Για λίγο, η κοινή δοκιμασία έφερε μια αίσθηση εθνικής συσπείρωσης. Όμως η ιστορία απέδειξε πως το Večiti derbi είναι βαθύτερο από τις συγκυρίες. Είναι ένα διαρκές αφήγημα ισχύος και ταυτότητας, που ανανεώνεται σε κάθε γενιά.
Delije και Grobari: Αποφασισμένοι να… μισούν
Αν οι ομάδες είναι το σώμα, οι οπαδοί είναι η ψυχή. Στην περίπτωση του Ερυθρού Αστέρα, οι Delije – οι «Γενναίοι» – συγκροτήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του ’80 ως ενιαίο, σκληροπυρηνικό μέτωπο. Στην απέναντι πλευρά, οι Grobari – οι «Νεκροθάφτες» – αποτελούν τη φωνή της Παρτίζαν από τη δεκαετία του ’70. Τα ονόματά τους και μόνο αρκούν για να αποτυπώσουν την ένταση που χαρακτηρίζει το ντέρμπι.
Οι εξέδρες στο Rajko Mitić Stadium και στο Partizan Stadium μετατρέπονται σε σκηνικά θεάτρου σκιών, με καπνογόνα, πανό γιγαντιαίων διαστάσεων και συνθήματα που δονούν το έδαφος. Η ατμόσφαιρα δεν είναι απλώς εντυπωσιακή, είναι αποπνικτική, καθηλωτική, σχεδόν τελετουργική.
Το 2005, οι Grobari προχώρησαν σε μαζικό μποϊκοτάζ, διαμαρτυρόμενοι για τη διοικητική πορεία της ομάδας. Η απουσία τους από το πέταλο ήταν μια σιωπηλή αλλά εκκωφαντική διαμαρτυρία. Έδειξε πως στη Σερβία οι οργανωμένοι οπαδοί δεν είναι απλοί θεατές, αποτελούν παράγοντα πίεσης, κοινωνική δύναμη, ενίοτε και πολιτικό εργαλείο.
Στην ίδια λογική, οι Delije έχουν ταυτιστεί με τη μαχητική εικόνα του συλλόγου τους. Οι χορογραφίες τους κάνουν τον γύρο του κόσμου, όμως πίσω από το φαντασμαγορικό θέαμα κρύβεται μια πραγματικότητα που συχνά ξεπερνά τα όρια. Το πάθος μπορεί να γίνει δημιουργικό, μπορεί όμως και να διολισθήσει στην υπερβολή.
Το Večiti derbi δεν θα ήταν το ίδιο χωρίς αυτές τις δύο κερκίδες. Είναι το σκηνικό που δίνει χρώμα, ένταση και ρυθμό. Είναι όμως και η λεπτή γραμμή ανάμεσα στη γιορτή και την έκρηξη.
Όταν το πάθος γίνεται βία: Ο κύκλος του αίματος
Το ντέρμπι του Βελιγραδίου συγκαταλέγεται συχνά στα πιο «καυτά» του πλανήτη. Δυστυχώς, η φήμη του δεν βασίζεται μόνο στην ένταση της εξέδρας, αλλά και στα επαναλαμβανόμενα επεισόδια βίας. Η αστυνομία παρατάσσεται κάθε φορά με πλήρη εξάρτυση, γνωρίζοντας πως μια σπίθα αρκεί για να μετατρέψει το γήπεδο σε πεδίο σύγκρουσης.
Το 1999, ένας 17χρονος οπαδός του Ερυθρού Αστέρα έχασε τη ζωή του από φωτοβολίδα που εκτοξεύθηκε από την αντίπαλη εξέδρα. Το περιστατικό σημάδεψε ανεξίτηλα το σερβικό ποδόσφαιρο και άνοιξε έναν κύκλο αίματος που δεν έκλεισε εύκολα. Ακολούθησαν μαχαιρώματα, οργανωμένα «ραντεβού» οπαδών και επιθέσεις που ξεπερνούσαν τα όρια της αθλητικής αντιπαλότητας.
Το 2009, η δολοφονία του Γάλλου φιλάθλου Μπρις Τατόν στο κέντρο του Βελιγραδίου προκάλεσε διεθνές σοκ και βαριές καταδίκες. Ήταν μια υπενθύμιση πως ο φανατισμός μπορεί να αποκτήσει εγκληματική διάσταση, πλήττοντας την εικόνα μιας ολόκληρης χώρας.
Τα τελευταία χρόνια, οι αρχές επιχειρούν να περιορίσουν τα φαινόμενα με αυστηρότερους ελέγχους και ποινές. Ωστόσο, η κουλτούρα της σύγκρουσης παραμένει ριζωμένη. Το Večiti derbi συνεχίζει να ισορροπεί ανάμεσα στη μαγεία και τον κίνδυνο.
Κι όμως, παρά τις σκοτεινές σελίδες, κάθε φορά που η μπάλα στήνεται στη σέντρα, η πόλη ξαναζεί την ίδια ένταση. Γιατί στο Βελιγράδι το ντέρμπι δεν είναι απλώς ένας αγώνας. Είναι μια ιστορία που γράφεται με φλόγες, συνθήματα και – κάποιες φορές – με βαρύ τίμημα.
